Spis treści:
1. Kiedy dochodzi do zmiany własności infrastruktury?
3. Sprzedaż udziałów lub nabycie innego przedsiębiorstwa
4.Czy możliwe jest odejście od zasady dwóch lat obrachunkowych?
5. Jakie są konsekwencje naruszenia zasady trwałości?
W projektach współfinansowanych ze środków Unii Europejskiej obejmujących inwestycję w infrastrukturę lub inwestycje produkcyjne obowiązuje tzw. zasada trwałości. Okres trwałości projektu to czas, w którym projekt nie może być poddawany znaczącym modyfikacjom. Dotyczy to w szczególności utrzymania celów, oraz wskaźników produktu oraz rezultatu określonych we wniosku o dofinansowanie. Okres trwałości projektu wynosi 5 lat lub 3 lata w przypadku przedsiębiorców zaliczanych do kategorii MŚP. Okres ten biegnie od daty płatności końcowej na rzecz beneficjenta.
Przesłanki naruszenie zasady trwałości projektów zostały określone w Wytycznych dotyczących kwalifikowalności wydatków na lata 2021–2027. Zgodnie z podrozdziałem 2.6 naruszenie zasady trwałości projektu następuje w sytuacji wystąpienia w okresie trwałości projektu co najmniej jednej z poniższych przesłanek:
- zaprzestano lub przeniesiono działalność produkcyjną poza region na poziomie NUTS 2, w którym dany projekt otrzymał wsparcie;
- nastąpiła zmiana własności elementu infrastruktury, która daje przedsiębiorstwu lub podmiotowi publicznemu nienależną korzyść;
- nastąpiła istotna zmiana wpływająca na charakter projektu, jego cele lub warunki realizacji, która mogłaby doprowadzić do naruszenia jego pierwotnych celów.
Ponadto, naruszenie trwałości projekt nastąpi wówczas, gdy upadłość przedsiębiorstwa nastąpiła w wyniku oszustwa, które zostało potwierdzone prawomocnym wyrokiem lub przedsiębiorca zaprzestał prowadzenia działalności produkcyjnej, ale nie ogłosił upadłości.
Kiedy dochodzi do zmiany własności infrastruktury?
Szczególny przypadek związany z naruszeniem trwałości projektu ma miejsce przy zmianie własności infrastruktury. Ma to miejsce między innymi wówczas, gdy dochodzi do sprzedaży przedsiębiorstwa, będącego beneficjentem. W takich przypadkach może również dojść do zmiany statusu przedsiębiorstwa z przedsiębiorstwa należącego do kategorii MŚP na duże przedsiębiorstwo. W sytuacji, w której posiadanie statusu MŚP było warunkiem ubiegania się o dofinansowanie, utrata statusu MŚP traktowane jest jako naruszenie zasady trwałości projektu, co znajduje potwierdzenie w wyrokach sądów administracyjnych (por. wyrok NSA z 17 maja 2017 r. sygn. akt II GSK 5186/16; prawomocny wyrok WSA w Szczecinie z 29 sierpnia 2018 r. sygn. akt I SA/Sz 620/18; prawomocny wyrok WSA w Białymstoku z 18 grudnia 2020 r. sygn. akt I SA/Bk 861/20).
Jak oceniać status MŚP?
Ocena statusu MŚP dokonywana jest zgodnie z załącznikiem nr I do rozporządzenia Komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu. Do kategorii MŚP należą przedsiębiorstwa, które nie przekraczają określonej liczby personelu (mniej niż 250 pracowników) i których roczny obrót nie przekracza 50 milionów EUR, lub roczna suma bilansowa nie przekracza 43 milionów EUR. Co istotne, przy ocenie statusu MŚP uwzględnia się również przedsiębiorstwa powiązane i partnerskie, które zdefiniowane zostały w załączniku nr I do ww. rozporządzenia. Do określania liczby personelu i kwot finansowych wykorzystuje się dane odnoszące się do ostatniego zatwierdzonego okresu obrachunkowego i obliczane w skali rocznej. Jeżeli w dniu zamknięcia ksiąg rachunkowych dane przedsiębiorstwo stwierdza, że w skali rocznej przekroczyło pułapy zatrudnienia lub pułapy finansowe określone w art. 2, lub spadło poniżej tych pułapów, uzyskanie lub utrata statusu średniego, małego lub mikroprzedsiębiorstwa następuje tylko wówczas, gdy zjawisko to powtórzy się w ciągu dwóch kolejnych okresów obrachunkowych. Co do zasady, obowiązuje zatem zasada dwuletniego okresu utrwalenia statusu przedsiębiorstwa.
Sprzedaż udziałów lub nabycie innego przedsiębiorstwa
W kontekście określenia statusu MŚP szczególne znaczenie mają wszelkie przypadki zbycia udziałów przez beneficjenta lub nabycie udziałów innego przedsiębiorstwa, które może stać się przez to przedsiębiorstwem powiązanym i tym samym wpłynąć na status MŚP. Komisja Europejska w „Poradniku dla użytkowników, dotyczącym definicji MŚP” wskazuje, że „Przedsiębiorstwa, w przypadku których zaszła zmiana własności, należy ocenić na podstawie ich struktury udziałów w chwili transakcji, a nie w momencie zamknięcia ostatnich rachunków. Dlatego utrata statusu MŚP może być natychmiastowa.” Innymi słowy, KE uznaje, że w przypadkach takich jak sprzedaż udziałów, czy nabycie innego przedsiębiorstwa, nie obowiązuje zasada dwuletniego utrwalenia statusu MŚP. W chwili nabycia innego przedsiębiorstwa, beneficjent może automatycznie uzyskać status dużego przedsiębiorstwa, co będzie oznaczało naruszenie zasady trwałości. Stanowisko to w większości respektują polskie organy udzielające pomocy publicznej i sądy administracyjne.
Czy możliwe jest odejście od zasady dwóch lat obrachunkowych?
Beneficjenci, którzy dokonali zmian w strukturze własnościowej swoich przedsiębiorstw i zostali wezwani do zwrotu całości lub części uzyskanych środków publicznych, często powołują się na stanowisko TSUE przedstawione w wyroku z dnia 9 września 2020 r. w sprawie T-745/17 ws. Kerkosand. Trybunał oceniał skargę na decyzję Komisji Europejskiej dotyczącą zgodności z rynkiem wewnętrznym pomocy na projekt inwestycyjny przyznanej podmiotowi, który jako duże przedsiębiorstwo nie był do tego uprawniony (beneficjent zbył bowiem 100% akcji na rzecz dużego przedsiębiorcy).
W wyroku Kerkosand Trybunał wprost wskazał, że przy ocenie statusu należało stosować art. 4 ust. 2 załącznika I do rozporządzenia GBER, który określa zasadę dwóch lat obrotowych.
Artykuł 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014 przewiduje metodę obliczania odnoszącą się do ostatniego zatwierdzonego okresu obrachunkowego i do skali rocznej, która ma na celu ustalenie istnienia trzech kryteriów definiujących MŚP, o których mowa w art. 2 ust. 1 wspomnianego załącznika, a mianowicie: liczby pracowników wynoszącej mniej niż 250 osób, maksymalnego rocznego obrotu w wysokości 50 mln EUR oraz rocznej sumy bilansowej nieprzekraczającej 43 mln EUR.
Trybunał wskazał przy tym, że „Podręcznik użytkownika dotyczący definicji MŚP nie stanowi tekstu prawnie wiążącego, mogącego stanowić odstępstwo od stosowania wiążącej zasady zawartej w art. 4 ust. 2 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014 lub ograniczenie jej zakresu. Tym samym, zdaniem Trybunału zasada dwuletniego okresu utrwalenia statusu ma charakter bezwzględny i nie uchylają jej nawet takie przypadki jak na przykład zbycie udziałów.
Stanowisku TSUE wyrażone w wyroku Kerkosand nie jest powszechnie aprobowane przez polskie sądy administracyjne, niemniej jednak zapadły już orzeczenia, w których sądy odeszły od dotychczasowej wykładni i uznają za słuszne zasady przywołane w ww. wyroku (m.in. wyrok NSA z dnia 12 lipca 2022 r. , I GSK 1019/22).
Jakie są konsekwencje naruszenia zasady trwałości?
Beneficjent, który naruszył zasadę trwałości projektu, może ponieść dotkliwe konsekwencje. W przypadku niezachowania trwałości projektu beneficjent jest zobowiązany do zwrotu kwoty dofinansowania proporcjonalnie do okresu, w którym trwałość projektu nie została zachowana. Zwrot następuje w trybie określonym w art. 207 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych. Mając na uwadze powyższe, należy ze szczególną ostrożnością podchodzić do zmian własnościowych w okresie trwałości projektów unijnych.
