Spis treści:
1. Zagadnienie prawne skierowane do Sądu Najwyższego
2. Warunki zgłoszenia zarzutu potrącenia na podstawie art. 203¹ k.p.c.
3. Stanowisko sądu I instancji
4. Wątpliwości sądu II instancji
5. Stanowisko Sądu Najwyższego
6. Argumentacja przemawiająca za stanowiskiem SN
Pełnomocnik strony procesu cywilnego jest uprawniony do skutecznego podniesienia zarzutu potrącenia i odbioru takiego oświadczenia na podstawie art. 203¹ k.p.c. w oparciu o pełnomocnictwo procesowe.
Zagadnienie prawne skierowane do Sądu Najwyższego
W dniu 2 lipca 2024 r. Sąd Najwyższy w odpowiedzi na poniższe zagadnienie prawne:
Czy dla skuteczności podniesienia zarzutu potrącenia na podstawie art. 203¹ k.p.c. oraz odbioru takiego oświadczenia przez pełnomocnika strony powodowej wystarczające jest pełnomocnictwo procesowe, czy też w tym celu należy udzielić odrębnego pełnomocnictwa do dokonywania czynności materialnoprawnych?
Podjął następującą uchwałę:
Dla skuteczności podniesienia zarzutu potrącenia na podstawie art. 203¹ k.p.c. i odbioru takiego oświadczenia wystarczające jest pełnomocnictwo procesowe.
Warunki zgłoszenia zarzutu potrącenia na podstawie art. 203¹ k.p.c.
Norma art. 203¹ k.p.c. określa warunki zgłoszenia przez stronę procesu cywilnego zarzutu potrącenia. Przedmiotem zarzutu potrącenia może być wyłącznie wierzytelność:
- pozwanego z tego samego stosunku prawnego co wierzytelność dochodzona przez powoda, chyba że wierzytelność ta jest niesporna, stwierdzona prawomocnym orzeczeniem sądu, orzeczeniem sądu polubownego, ugodą zawartą przed sądem albo sądem polubownym, zatwierdzoną przez sąd ugodą zawartą przed mediatorem, lub uprawdopodobniona dokumentem potwierdzającym jej uznanie przez powoda;
- o zwrot spełnionego świadczenia przysługująca jednemu z dłużników solidarnych wobec pozostałych współdłużników.
Zarzut ten może być zgłoszony wyłącznie w piśmie procesowym oraz najpóźniej przy wdaniu się w spór co do istoty sprawy, albo w terminie dwóch tygodni od dnia, kiedy wierzytelność przedstawiona do potrącenia stała się wymagalna.
Stanowisko sądu I instancji
W zakresie postępowania przed sądem I instancji pełnomocnik reprezentujący pozwanego w trybie art. 203¹ k.p.c. podniósł zarzut potrącenia. Sąd I instancji przyjął powszechnie aprobowany w doktrynie i orzecznictwie pogląd, iż pełnomocnik procesowy nie może skutecznie powołać się na potrącenie wierzytelności z uwagi na to, że stanowi ono czynność materialnoprawną, a nie instytucję prawa procesowego.
Zdaniem sądu I instancji, złożenie przez pełnomocnika procesowego zarzutu potrącenia wymagało legitymowania się pełnomocnictwem, o którym mowa w art. 98 k.c., a nie wyłącznie pełnomocnictwem procesowym, o którym mowa w art. 91 k.p.c. Na analogicznych zasadach sąd I instancji uznał, iż pełnomocnik powoda nie był uprawniony do przyjęcia w imieniu swojego mandanta oświadczenia o potrąceniu wierzytelności.
Wątpliwości sądu II instancji
Wątpliwości w tej sprawie miał sąd II instancji, który skierował omawiane zagadnienie prawne do Sądu Najwyższego.
Stanowisko Sądu Najwyższego
Udzielając odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne, Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, iż art. 203¹ k.p.c. wprowadzony do kodeksu postępowania cywilnego 7 listopada 2019 r. ustawą z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, wprowadził do polskiego porządku prawnego sformalizowaną instytucję zarzutu potrącenia, która została zbudowana na konstrukcji potrącenia materialnoprawnego. To umożliwia podniesienie zarzutu potrącenia pełnomocnikowi procesowemu w granicach pełnomocnictwa procesowego.
Argumentacja przemawiająca za stanowiskiem SN
Za przyjęciem tego stanowiska zdaniem SN przemawiają następujące argumenty:
- umocowanie pełnomocnika procesowego obejmuje wszystkie czynności procesowe, a do nich zalicza się procesowy zarzut potrącenia wywołujący również skutki materialnoprawne;
- w przeciwieństwie do instytucji prawa materialnego ujętych w art. 91 pkt. 4 k.p.c. (zawarcie ugody, zrzeczenie się roszczenia, uznanie powództwa), które dotyczą wprost przedmiotu sporu i mają negatywny wpływ na sytuację prawną stron procesu, co wymaga ich szczególnego wymienienia w treści przepisu, zarzut potrącenia jest formą obrony pozwanego;
- w procesie podnoszone są zarzuty procesowe, materialne lub materialno-procesowe, a w ramach obrony pozwanego jego pełnomocnik uprawniony jest do ich podnoszenia, np. wniosek o oddalenie powództwa będący materialnoprawnym stanowiskiem, co do którego nie jest wymagane dysponowanie pełnomocnictwem materialnoprawnym (SN skorzystał tutaj z reguł wykładni argumentum ad absurdum);
- w zakresie uprawnienia pełnomocnika powoda do przyjęcia oświadczenia o złożeniu zarzutu potrącenia SN również skorzystał z wykładni argumentum ad absurdum, wskazując, iż nie jest wymagane umocowanie pełnomocnika do odbioru innych merytorycznych oświadczeń, np. co do przedawnienia, braku legitymacji procesowej czy oddalenia powództwa z powodu spełnienia świadczenia.
