Spis treści:
1. Podmioty zobligowane do wdrożenia procedury o ochronie sygnalistów
3. Warunki objęcia ochroną sygnalistów
4. Sygnalista dokonuje zgłoszenia
5. Zakaz działań odwetowych i środki ochrony
W dniu 25 września 2024 r. weszła w życie ustawa z 14 czerwca 2024 r. o ochronie sygnalistów. Jest to efekt wdrożenia do polskiego porządku prawnego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1937 z 23.10.2019 r. w sprawie ochrony osób zgłaszających naruszenia prawa Unii.
Ustawa reguluje kwestie ochrony osób dokonujących zgłoszeń naruszenia prawa, wskazuje sposoby dokonywania zgłoszeń, środki ochrony przed działaniami odwetowymi wobec tych osób, a także wskazuje podmioty zobligowane do wdrożenia procedury zgłoszeń wewnętrznych.
Podmioty zobligowane do wdrożenia procedury o ochronie sygnalistów
Zgodnie z postanowieniami ustawy obowiązek wdrożenia procedur wewnętrznych dotyczy podmiotów sektora publicznego i prywatnego, na rzecz których wykonuje pracę co najmniej 50 osób. Stan zatrudnienia powinien być badany na dzień 1 stycznia lub 1 lipca danego roku. Podmioty, które działają w sektorze finansowym, mają obowiązek wdrożenia procedur niezależnie od liczby zatrudnionych pracowników. W sektorze samorządowym jednostki organizacyjne gminy lub powiatu liczącego mniej niż 10 000 mieszkańców są zwolnione z obowiązku ustanawiania wewnętrznych procedur.
Kim jest sygnalista?
Jak wynika z ustawy, sygnalistą jest osoba fizyczna, która zgłasza lub ujawnia publicznie informację o naruszeniu prawa uzyskaną w kontekście związanym z pracą. Przepis wskazuje m.in. na:
- pracownika;
- pracownika tymczasowego;
- osobę świadczącą pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, przedsiębiorcę, prokurenta;
- akcjonariusza lub wspólnika;
- członka organu osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej;
- osobę świadczącą pracę pod nadzorem i kierownictwem wykonawcy, podwykonawcy lub dostawcy;
- stażystę;
- wolontariusza;
- praktykanta.
Co istotne, ustawę stosuje się również do osoby fizycznej w przypadku zgłoszenia lub ujawnienia publicznego informacji o naruszeniu prawa uzyskanej w kontekście związanym z pracą przed nawiązaniem stosunku pracy lub innego stosunku prawnego stanowiącego podstawę świadczenia pracy lub usług lub pełnienia funkcji w podmiocie prawnym lub na rzecz tego podmiotu, lub pełnienia służby w podmiocie prawnym lub już po ich ustaniu.
Warunki objęcia ochroną sygnalistów
Sygnalista podlega ochronie określonej w ustawie od chwili dokonania zgłoszenia lub ujawnienia publicznego, pod warunkiem, że miał uzasadnione podstawy sądzić, że informacja będąca przedmiotem zgłoszenia lub ujawnienia publicznego jest prawdziwa w momencie dokonywania zgłoszenia lub ujawnienia publicznego i że stanowi informację o naruszeniu prawa.
Regulacja definiuje naruszenie prawa jako działanie lub zaniechanie niezgodne z prawem lub mające na celu obejście prawa, które dotyczy m.in.:
- korupcji;
- zamówień publicznych;
- usług, produktów i rynków finansowych;
- przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu;
- bezpieczeństwa produktów i ich zgodności z wymogami;
- bezpieczeństwa transportu;
- ochrony środowiska;
- ochrony radiologicznej i bezpieczeństwa jądrowego;
- bezpieczeństwa żywności i pasz;
- zdrowia i dobrostanu zwierząt;
- zdrowia publicznego;
- ochrony konsumentów;
- ochrony prywatności i danych osobowych;
- bezpieczeństwa sieci i systemów teleinformatycznych.
Sygnalista dokonuje zgłoszenia
Po powzięciu informacji o naruszeniu sygnalista będzie mógł dokonać:
- zgłoszenia wewnętrznego;
- zgłoszenia zewnętrznego;
- ujawnienia publicznego.
Zgłoszenie wewnętrzne to poinformowanie o naruszeniu prawa podmiotu, którego sygnalista jest pracownikiem lub pozostaje z nim w innych relacjach zawodowych za pośrednictwem kanałów zgłoszeń wynikających z wewnętrznej regulacji.
Drugą możliwością zawiadomienia o naruszeniu jest dokonanie zgłoszenia zewnętrznego. To zawiadomienie o naruszeniu prawa kierowane do organu publicznego lub Rzecznika Prawo Obywatelskich, dokonywane jest za pośrednictwem kanałów zgłoszeń wskazanych na BIP ww. podmiotów. Sygnalista może dokonać zgłoszenia zewnętrznego z pominięciem zgłoszenia wewnętrznego.
Trzecią możliwością zawiadomienia o naruszeniu jest ujawnienie publiczne. Jest ono dopuszczalne m.in. w sytuacji, gdy pomimo dokonania uprzedniego zgłoszenia wewnętrznego, a następnie zgłoszenia zewnętrznego nie podjęto żadnych działań następczych. Ponadto ujawnienie publiczne dopuszczalne jest z pominięciem wcześniejszej ścieżki, w sytuacji, gdy naruszenie może stanowić naruszenie publicznego, istnieje wysokie ryzyko działań odwetowych wobec sygnalisty
Regulacja ustawy dotycząca zgłoszeń zewnętrznych wchodzi w życie 25 grudnia 2024 r.
Zakaz działań odwetowych i środki ochrony
Wobec sygnalisty nie mogą być podejmowane działania odwetowe ani próby lub groźby zastosowania takich działań.
Jeżeli praca była, jest lub ma być świadczona na podstawie stosunku pracy, wobec sygnalisty nie mogą być podejmowane działania odwetowe, polegające m.in. na:
- odmowie nawiązania stosunku pracy;
- wypowiedzeniu lub rozwiązaniu bez wypowiedzenia stosunku pracy;
- obniżeniu wysokości wynagrodzenia za pracę;
- wstrzymaniu awansu albo pominięciu przy awansowaniu;
- przeniesieniu na niższe stanowisko pracy.
Sygnalista, wobec którego dopuszczono się działań odwetowych, ma prawo do odszkodowania w wysokości nie niższej niż przeciętne miesięczne wynagrodzenie w gospodarce narodowej w poprzednim roku, ogłaszane do celów emerytalnych w Dzienniku Urzędowym RP „Monitor Polski” przez Prezesa GUS, lub prawo do zadośćuczynienia.
